Zachowek – komu przysługuje i jak go obliczyć?
Instytucja zachowku budzi wiele wątpliwości – zarówno wśród spadkobierców, jak i osób, które zostały pominięte w testamencie. Z tego artykułu dowiesz się czym jest zachowek, komu przysługuje i w jaki sposób go obliczyć.
Czym jest zachowek?
Zachowek to roszczenie pieniężne, które przysługuje najbliższym członkom rodziny spadkodawcy w sytuacji, gdy zostali pominięci w testamencie albo otrzymali mniejszy udział w majątku zmarłego niż przysługiwałby im z ustawy.
Nie oznacza to jednak prawa do otrzymania konkretnej rzeczy ze spadku – zachowek zawsze ma formę zapłaty określonej kwoty pieniężnej.
Przykład: Spadkodawca zapisał w testamencie cały majątek swojej partnerce. Jego dorosłe dzieci nie otrzymały nic. Każde z dzieci może wystąpić do partnerki ojca o zapłatę określonej kwoty tytułem zachowku.
Choć instytucja zachowku jest najczęściej kojarzona z dziedziczeniem testamentowym, to nie można zapominać, iż roszczenie o zachowek może powstać również w przypadku dziedziczenia ustawowego. Dzieje się tak najczęściej gdy spadkodawca rozporządził całym swoim majątkiem lub jego znaczną częścią jeszcze za życia w drodze darowizn, na skutek czego spadek był pusty lub przedstawiał niewielką wartość.
Przykład: Spadkodawca miał dwoje dzieci – syna i córkę. Jedyny cenny składnik majątku – nieruchomość za życia przepisał na córkę. Nie sporządził testamentu. Dzieci spadkodawcy dziedziczą więc z ustawy po ½ części spadku. Składniki wchodzące w skład spadku nie przedstawiają jednak praktycznie żadnej wartości. W takiej sytuacji syn spadkodawcy może żądać od swojej siostry zachowku.
Komu przysługuje zachowek?
Prawo do zachowku mają:
- zstępni spadkodawcy (dzieci, wnuki, prawnuki),
- małżonek,
- rodzice – ale tylko wtedy, gdy byliby powołani do dziedziczenia z ustawy.
Rodzeństwo, dziadkowie, dalsi krewni, a także osoby pozostające w związkach nieformalnych nie mogą dochodzić zachowku.
Przykład: Jeśli zmarły nie miał dzieci, ale żyją jego rodzice – i zostali pominięci w testamencie – mogą żądać zachowku.
Wnuki (i dalsi zstępni) mają prawo do zachowku tylko wtedy, gdy dziedziczyłyby ustawowo w miejsce swojego rodzica (czyli jeśli dziecko spadkodawcy – rodzic wnuka – nie żyje). Innymi słowy, wnuki wchodzą do kręgu uprawnionych „w miejsce” swojego rodzica, który byłby spadkobiercą ustawowym, ale nie dożył otwarcia spadku.
Przykład: Spadkodawczyni zmarła, pozostawiając dwoje dzieci: syna i córkę. Zarówno jej syn, jak i córka mieli własne dzieci. W testamencie spadkodawczyni cały majątek przepisała córce. Syn został pominięty w testamencie – to jemu przysługuje zachowek, a nie jego dzieciom (wnukom spadkodawczyni).
Przykład: Spadkodawca miał dwóch synów – Roberta i Wiktora. Robert zmarł przed ojcem, ale pozostawił dwoje dzieci. W testamencie cały majątek spadkodawca przepisał drugiemu synowi. Dzieci zmarłego syna (wnuki spadkodawcy) mogą żądać zachowku, bo dziedziczyłyby z ustawy po spadkodawcy.
Jak oblicza się wysokość zachowku?
Obliczanie wysokości zachowku następuje w kilku etapach.
- Pierwszym z nich jest ustalenie wysokości ułamka będącego podstawą obliczania zachowku. Co do zasady uprawnionemu do zachowku należy się 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadłby mu w dziedziczeniu ustawowym. Jednak jeśli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, to wówczas należy mu się 2/3.
- Drugim etapem jest ustalenie tzw. substratu zachowku – czystej wartości spadku powiększonej o darowizny i zapisy windykacyjne (szczegóły poniżej).
- Trzecim etapem jest przemnożenie ułamka z etapu 1 przez wysokość substratu zachowku.
- W ostatnim etapie pomniejsza się wyliczoną w powyższych etapach kwotę o otrzymane przez uprawnionego do zachowku korzyści, które ustawa nakazuje zaliczyć na należny zachowek (zwłaszcza darowizny i zapisy windykacyjne).
Wzór na obliczenie zachowku mógłby więc wyglądać następująco:
Wysokość zachowku = Substrat zachowku × udział, który przypadałby w dziedziczeniu ustawowym × 1/2 (lub 2/3 w przypadku małoletnich lub niezdolnych do pracy) – korzyści otrzymane przez uprawnionego do zachowku
Jak obliczyć substrat zachowku?
Substrat zachowku oblicza się w następujących etapach:
- Ustalenie czystej wartości spadku
Od wartości aktywów spadku (tj. rzeczy i praw majątkowych należących do spadkodawcy w chwili jego śmierci śmierci) odejmuje się długi spadkowe. Wynik tego działania to czysta wartość spadku.
- Doliczenie darowizn
Do czystej wartości spadku dolicza się wartość darowizn uczynionych przez spadkodawcę.
Niektórych darowizn nie dolicza się do wartości spadku – dotyczy to zwłaszcza:
- drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych,
- darowizn na rzecz innych osób niż uprawnione do zachowku lub spadkobierców dokonanych więcej niż 10 lat przed dniem śmierci spadkodawcy,
- co do zasady przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych,
- przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się do spadku darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa.
Wartość darowizn ustala się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku.
- Doliczenie zapisów windykacyjnych
Do substratu zachowku wlicza się również wartość przedmiotów objętych zapisem windykacyjnym.
Przykład obliczenia zachowku
Spadkodawca pozostawił majątek wart 800 000 zł i nie miał długów. Wcześniej darował córce mieszkanie o wartości (według cen z chwili ustalania zachowku) 400 000 zł.
- Czysta wartość spadku = 800 000 zł
- Doliczona darowizna = 400 000 zł
- Substrat zachowku = 1 200 000 zł
Syn (pełnoletni, zdolny do pracy), który byłby spadkobiercą ustawowym w ½ części, ma prawo do zachowku w wysokości: 300.000 zł (1.200.000 zł x 1/2 x 1/2).
Czy można zostać pozbawionym prawa do zachowku?
Tak – potencjalny spadkobierca ustawowy może zostać pozbawiony prawa do zachowku. Służy temu instytucja wydziedziczenia.
Pozbawić prawa do zachowku można tylko w testamencie i wyłącznie z ważnych, ustawowo wskazanych przyczyn (np. rażąco naganne postępowanie wobec spadkodawcy, uporczywe uchylanie się od obowiązków rodzinnych).
Więcej o wydziedziczeniu możesz dowiedzieć się z artykułu: https://kancelaria-sobczuk.pl/wydziedziczenie-kiedy-i-jak-mozna-go-dokonac/
Jak dochodzić zachowku?
Najczęściej pierwszym krokiem prowadzącym do uzyskania zachowku jest skierowanie wezwania do zapłaty. W takim dokumencie powinna być wyraźnie wskazana kwota, której domaga się uprawniony. Powinien również zostać wyznaczony zobowiązanemu termin do zapłaty zachowku.
Jeżeli zobowiązany nie zapłaci dobrowolnie, to kolejnym krokiem jest wniesienie pozwu o zachowek do sądu.
Na każdym etapie sprawy możliwe jest polubowne rozwiązanie sporu w drodze zawarcia między stronami ugody.
Ze względu na skomplikowany charakter obliczeń oraz możliwość doliczenia darowizn, wsparcie radcy prawnego w sprawach o zachowek może być kluczowe.
Kiedy roszczenie o zachowek się przedawnia?
Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu.
W przypadku dochodzenia zachowku przy dziedziczeniu ustawowym roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem lat 5 od dnia otwarcia spadku. Trzeba jednak pamiętać, że złożenie przez spadkobiercę ustawowego, uprawnionego do zachowku, wniosku o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie ustawy, przerywa bieg terminu przedawnienia jego roszczenia o zachowek należny od innego spadkobiercy ustawowego (Wyrok Sądu Najwyższego z 11.02.2015 r., I CSK 753/13 oraz uchwała Sądu Najwyższego z 10.10.2013 r., III CZP 53/13).
Podsumowanie
Zachowek to często ostatnia szansa dla najbliższych członków rodziny, by mogli zabezpieczyć swoje interesy w sytuacji, gdy zostali pominięci w testamencie lub spadkodawca rozdysponował majątkiem jeszcze za życia. Choć zasady obliczania zachowku są uregulowane w kodeksie cywilnym, praktyka pokazuje, że każdy przypadek wymaga indywidualnej analizy.
W razie wątpliwości warto skonsultować się z radcą prawnym – szczególnie przy obliczaniu wartości zachowku, uwzględnianiu darowizn i ocenie szans powodzenia sprawy w sądzie. Radca prawny może też reprezentować klienta w sądzie w toku całego postępowania o zachowek.