Czy można podważyć testament?
Sporządzenie testamentu pozwala na rozdysponowanie majątkiem na wypadek śmierci. Czasami zdarza się jednak, że treść testamentu budzi wątpliwości – zarówno co do intencji spadkodawcy, jak i okoliczności jego sporządzenia. W pewnych sytuacjach możliwe jest podważenie ważności testamentu. W niniejszym artykule wyjaśniam, kiedy można obalić testament i jak wygląda procedura sądowa z tym związana.
Kiedy testament jest nieważny?
Testament jest nieważny, jeśli został sporządzony:
1. Bez zachowania wymaganej formy
Przykładowo, testament własnoręczny (holograficzny) musi być napisany w całości pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą. Brak którejkolwiek z tych cech może skutkować jego nieważnością. Więcej o przewidzianych przez prawo formach testamentów oraz wymogach ich ważnego sporządzenia przeczytasz w artykule: https://kancelaria-sobczuk.pl/jak-sporzadzic-wazny-testament/
2. Przez osobę niezdolną do testowania
Osoba sporządzająca testament musi mieć pełną zdolność do czynności prawnych i być w stanie świadomie oraz swobodnie powziąć decyzję i wyrazić swoją wolę.
Stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli może wynikać z:
- choroby psychicznej,
- niedorozwoju umysłowego,
- upojenia alkoholowego,
- zażycia narkotyków lub innych substancji psychoaktywnych,
- przejściowego stanu chorobowego (np. wysokiej gorączki)
W toku postępowania sądowego konieczne jest ustalenie stanu psychicznego, w jakim znajdował się spadkodawca w chwili sporządzania testamentu
Fakt, że spadkodawca cierpiał na chorobę psychiczną nie jest równoznaczny z tym, że nie był zdolny do sporządzenia ważnego testamentu. W przypadku chorób psychicznych pojawiają się okresy remisji, w których możliwe jest działanie z dostatecznym rozeznaniem i skuteczne sporządzenie testamentu. Każdorazowo należy ustalić, czy spadkodawca w chwili testowania działał z rozeznaniem i rozumiał znaczenie oraz skutki własnego konkretnego zachowania (M. Maciejewska-Szałas [w:] Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, red. M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak, LEX/el. 2025, art. 945).
Dokonanie oceny, czy testator, sporządzając testament, był w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli jest utrudnione, ponieważ następuje po śmierci spadkodawcy oraz wymaga posiadania wiedzy specjalistycznej. Sąd powinien zatem przeprowadzić dowód z opinii biegłego psychiatry (a w razie potrzeby opinii zarówno biegłego psychiatry, jak i psychologa).
Biegły psychiatra/psycholog sporządzający opinię przy ocenie stanu psychicznego spadkodawcy opiera się na przede wszystkim na dokumentacji medycznej dotyczącej testatora, a także na informacjach wynikających z zeznań świadków.
3. Pod wpływem błędu
Nieważny jest testament sporządzony pod wpływem błędu istotnego – a więc uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod jego wpływem, to nie sporządziłby testamentu takiej treści.
Ocena istotności błędu musi być dokonana wyłącznie z punktu widzenia testatora. Jedynym kryterium jest to, czy gdyby spadkodawca znał rzeczywisty stan rzeczy, sporządziłby testament określonej treści.
Wykazanie błędu przy sporządzaniu testamentu prowadzi wyłącznie do rozstrzygnięcia negatywnego – a więc uznania testamentu za nieważny. Przepisy kodeksu cywilnego nie dają możliwości ustalenia pozytywnego – tj. określenia, jaka byłaby treść rozrządzeń spadkodawcy, gdyby nie działał pod wpływem błędu (sąd nie może więc ustalić, że spadkodawca chciałby powołać do spadku kogoś innego niż osobę wskazaną w testamencie).
4. Pod wpływem groźby
Nieważny jest testament sporządzony pod wpływem groźby.
Groźba występuje wtedy, gdy jedna osoba, chcąc zmusić testatora do złożenia oświadczenia woli określonej treści, zapowiada użycie środków, które spowodują niekorzystne skutki w razie niezłożenia tego oświadczenia. Istota groźby tkwi w wywołaniu stanu obawy u innej osoby, który to stan obawy stanowi przyczynę złożenia oświadczenia woli (E. Skowrońska-Bocian [w:] Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki, wyd. X , Warszawa 2011, art. 945).
Bez znaczenia jest to, od kogo groźba pochodzi, i czy stan zagrożenia odnosi się do osoby spadkodawcy, jego najbliższych, czy do jego majątku.
Kto może podważyć testament?
Do kwestionowania testamentu uprawnione są podmioty, które mają w tym interes. Dotyczy to zwłaszcza osób, które dziedziczyłyby z mocy ustawy, gdyby testament nie istniał. W praktyce są to najczęściej członkowie najbliższej rodziny pominięci w testamencie.
Jak wygląda procedura podważenia testamentu?
Podważenie ważności testamentu następuje najczęściej w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku (więcej o tym postępowaniu dowiesz się z artykułu https://kancelaria-sobczuk.pl/stwierdzenie-nabycia-spadku/) .
Niezbędne jest przedstawienie dowodów potwierdzających zarzuty co do ważności testamentu. Do najważniejszych z nich należą:
- opinie biegłych (np. psychiatry. psychologa, a w przypadku testamentu własnoręcznego również grafologa),
- zeznania świadków,
- dokumentacja medyczna spadkodawcy (na podstawie której biegły oceni stan testatora),
- inne materiały wskazujące na naciski, presję lub stan testatora w chwili sporządzenia testamentu.
Termin na zakwestionowanie testamentu
Na nieważność testamentu z opisanych wyżej przyczyn nie można się powołać po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku.
Podsumowanie
Podważenie ważności testamentu wymagający solidnego materiału dowodowego i znajomości przepisów. W każdej sytuacji, gdy istnieje podejrzenie, że testament nie odzwierciedla rzeczywistej woli spadkodawcy, warto skonsultować się z prawnikiem. Profesjonalne wsparcie może przesądzić o powodzeniu sprawy.
Potrzebujesz pomocy prawnej w sprawie spadkowej?
Skontaktuj się z kancelarią – oferuję kompleksowe wsparcie w sprawach spadkowych, w tym reprezentację przed sądem w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku.